زمان تقریبی مطالعه: 7 دقیقه
 

برهان شر





برهان شر به برهانی می‌گویند که مادی‌گرایان و منکران خدا برای انکار وجود خالق هستی به‌ آن برهان استدلال می‌کنند.


۱ - توضیح اجمالی



یکی از مسائلی که مادی‌گرایان و منکران خدا برای انکار وجود خالق هستی به آن استدلال می‌کنند وجود «شر» است. مشکل اساسی و مشترک استدلال این گروه آن است که آن‌ها شر را به صورت مطلق فرض می‌کنند، به‌گونه‌ای که هیچ خیری در او نیست. منشا چنین نگرشی این است که در نظر این عده، زندگی کوتاه مادی و دنیایی انسان، مقیاس همه‌ی چیز است و هرچه با آن هماهنگ نباشد، شر مطلق است. در حالی‌که اولاً: هیچ موجودی را نمی‌توان شر مطلق دانست؛ بلکه شر همیشه نسبی است. ثانیاً: زندگی انسان، محدود به زندگی ظاهری دنیا نیست؛ زندگی دنیا بخش کوچکی از حیات و زندگی طولانی انسان است. البته برخی (ماتریدی) از همین شر برای وجود خدا استفاده نموده است.

۲ - انکارناپذیری وجود شر



گرچه اصل وجود «شر» انکارپذیر نبوده و بارها در قرآن کریم نیز بدان اشاره شده است، اما مسئله «شر» و «وجود بدی» در جهان، به نادرست مستمسکی برای ثنویون (دوگانه‌پرستان) قرار گرفته است. آنان از راه وجود شر، استدلال به وجود دو مبدا برای هستی می‌کردند؛ یکی مبدا خیر و دیگری مبدا شر.
[۴] مطهری، مرتضی، مجموعه ‌آثار، ج‌۱، ص۱۴۹، تهران، انتشارات صدرا.


۳ - استدلال منکران خدا



امروزه نیز یکی از مسائلی که مادی‌گرایان و منکران خداوند برای انکار وجود خداوند به آن تمسک می‌کنند وجود شر است. این دلیل دارای تقریرات و گونه‌های متعددی است:
۱. اگر از این‌که هر معلولی علتی می‌خواهد و هر نظمی ناظمی و هر حرکتی محرکی می‌طلبد، و در نتیجه، ریشه‌ای واحد برای تمامی معلول‌ها و نظم‌ها و حرکت‌ها به دست می‌آید؛ به طریق مشابه نیز چون هر مفسده و شری ناشی از شروری است، در نهایت به یک ام‌الفساد به عنوان ریشه تمامی شرور خواهیم رسید.
البته آنان در پی اثبات وجود ریشه‌ای واحد برای تمام شرور نیستند، بلکه مقصودشان تمسخر روش کلامی در شناخت جهان است. به بیان دیگر، این استدلال نه برای اثبات ثنویت، بلکه برای تشکیک در براهین خداباورانه به کار برده شده ‌است.
[۵] داوکینز، ریچارد، پندار خدا، ص۶۸.
(این کتاب توسط فردی که خود را ا. فرزام می‌نامد با عنوان «پندار خدا» به فارسی ترجمه شده‌ است و در سایت وی موجود است.)
۲. با وجود شر در عالم چند حالت فرض می‌شود که با هر یک از آن‌ها به یکی از صفات بنیادی خدا خدشه وارد می‌شود و در نتیجه خدای مورد اعتقاد خداباوران، یعنی موجود آگاه، قادر و مهربان نفی می‌شود:
۱-۲. حالت اول: شر در جهان وجود دارد، چون خدا از وجود شر بی‌خبر است، در این صورت خدا عالم مطلق نیست.
۲-۲. حالت دوم: شر در جهان وجود دارد؛ زیرا اگرچه خدا از وجود شر با خبر است، اما نمی‌تواند آن‌را نابود کند؛ در این صورت خدا قادر مطلق نیست.
۳-۲. حالت سوم: شر در جهان وجود دارد، در حالی‌که خدا از وجود شر با خبر و نسبت به دفع آن توانا است؛ در این صورت خدا خیرخواه مطلق نیست.

۳.۱ - جواب استدلال


اما این استدلالات دارای مشکلات زیادی است؛ مشکل اساسی و مشترک این استدلالات این است که شر به صورت مطلق فرض شده است که هیچ خیری در او نیست. منشا‌ اندیشه وجود شر مطلق نیز این است که در نظر این عده، زندگی کوتاه مادی و دنیایی انسان، مقیاس همه‌ی چیز است و هر چه را با آن هماهنگ ندانند، شر مطلق می‌شمارند. در حالی‌که:
اولاً: هیچ موجودی را نمی‌توان شر مطلق دانست؛ بلکه شر همیشه نسبی است؛ مثلاً زهر مار نسبت به خود مار کمال است، اما نسبت به بدن ما شر است و شر بودن زهر مار نسبت به ما به جهت ضعف و ناتوانی و عدم مقاومت وجود ما در برابر آن است؛ وگرنه اگر بدن ما به گونه‌ای می‌بود که زهر مار تاثیری در او نمی‌گذاشت برای ما شر نمی‌بود.
ثانیاً: زندگی انسان محدود به زندگی ظاهری دنیا نیست؛ بلکه زندگی دنیا بخش کوچکی از حیات طولانی انسان است. بنابراین اگر کسی بخواهد انسان را مقیاسی را برای همه چیز قرار دهد، باید توجه به مجموعه‌ی حیات طولانی انسان نیز داشته باشد.
توضیح این‌که ذات خدا خیر محض است و هر چه از او صادر شود، خیر است. خدا عوالم مختلفی آفریده، مانند عالم ملائکه که هیچ شری در آن‌ها نیست. تنها شری که می‌توان فرض کرد، در خلقت عالم ماده است؛ زیرا لازمه‌ی عالم ماده علاوه بر محدودیت وجودی، تضاد و تزاحم است. ممکن نیست که عالم ماده بی‌تزاحم و تضاد آفریده شود. وجود جهانی مادی بدون تضاد و تزاحم ناممکن است؛ زیرا این جهان در واقع غیر مادی می‌شود.
[۶] سبحانی، جعفر، محمدرضایی، محمد،‌ اندیشه اسلامی، ج۱، ص۱۲۳، قم، نشر معارف، چاپ دوم، ۱۳۹۲ش.

منشا شرور (یعنی همان خلاها و فقدان‌ها) عدم قابلیت ماده برای پذیرش کمال خاص است. این ناممکن است که ماده باشد ولی قابلیت قبول تضاد و تزاحم نداشته باشد، و یا باشد و در هر شرایطی قابلیت هر صورتی را داشته باشد، هم‌چنان‌که به نظر برخی یک توهم محض است که حقایق و صور عالم وجود داشته باشند؛ ولی میان آن‌ها تضاد و تزاحم وجود نداشته باشد. لازمه‌ی هستی طبیعت مادی یک سلسله نقصان‌ها و فقدان‌ها و تضادها و تزاحم‌ها است. پس یا باید این جهان نباشد تا موضوع از اصل منتفی گردد و یا باید مقرون به همین نقصان‌ها و فقدان‌ها و تضادها و تزاحم‌ها.
[۷] مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، ج۶، ص۹۲۷.

علاوه این‌که هرچند شرور طبیعی ناشی از فقدان خیرات وجود است، و هرچند که تحقق این شر اجتناب‌ناپذیر بوده، اما ترک خیر کثیرِ عالم ماده به دلیل وجود شرور‌ اندک، با فیض الهی منافات دارد؛ زیرا ترک خیر کثیر به دلیل شر قلیل، خود شر کثیر محسوب می‌شود. از این جهت؛ خلق عالم توسط خدای مهربان و قادر و خیّر موجه است. برای مثال، وجود آتش در مجموع خیر است و می‌تواند برای زندگی آدمیان مفید باشد؛ اما گاه زیان نیز می‌رساند و درد و رنج نیز می‌آفریند. به این مطلب باید افزود که در شرور طبیعی، آدمی خود را ملاک و معیار قرار داده و اگر این معیار را کنار بگذارد، به نظر او چیزی در عالم شر نیست.
[۸] سبحانی، جعفر، محمدرضایی، محمد،‌ اندیشه اسلامی، ج۱، ص۱۲۵.


۳.۲ - اثبات وجود خدا با شر


نکته پایانی این‌که در بین متکلمان همیشه وجود شر عاملی برای به چالش کشیدن متکلمان در اثبات وجود خدا بوده، ولی ماتریدی از همین شر برای وجود خدا استفاده نموده است؛ ما در این‌جا بدون آنکه به صحت و یا نادرستی استدلال او بپردازیم، تنها آن‌را نقل می‌کنیم: «اگر عالم خود به خود به وجود آمده بود، می‌بایست هر چیزی برای خود بهترین و نیکوترین صفات و حالات را پدید می‌آورد و در این صورت شرور و زشتی‌ها وجود نمی‌داشت و وجود اینها دلیل بر این است که جهان خود بخود به‌وجود نیامده، بلکه به واسطه غیر از خود پدید آمده است.»
[۹] ماتریدی، ابو منصور، التوحید، تحقیق: فتح‌الله خلیف، ص۱۷، مصر، اسکندریه، دار الجامعات، بی‌تا


۴ - پانویس


 
۱. اسراء/سوره۱۷، آیه۷۳.    
۲. فصلت/سوره۴۱، آیه۴۹ -۵۱.    
۳. معارج/سوره۷۰، آیه۲۰.    
۴. مطهری، مرتضی، مجموعه ‌آثار، ج‌۱، ص۱۴۹، تهران، انتشارات صدرا.
۵. داوکینز، ریچارد، پندار خدا، ص۶۸.
۶. سبحانی، جعفر، محمدرضایی، محمد،‌ اندیشه اسلامی، ج۱، ص۱۲۳، قم، نشر معارف، چاپ دوم، ۱۳۹۲ش.
۷. مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، ج۶، ص۹۲۷.
۸. سبحانی، جعفر، محمدرضایی، محمد،‌ اندیشه اسلامی، ج۱، ص۱۲۵.
۹. ماتریدی، ابو منصور، التوحید، تحقیق: فتح‌الله خلیف، ص۱۷، مصر، اسکندریه، دار الجامعات، بی‌تا


۵ - منبع


پایگاه اسلام کوئست، برگرفته از مقاله «برهان شر»، تاریخ بازیابی ۱۳۹۶/۰۸/۱۱.    






آخرین نظرات
کلیه حقوق این تارنما متعلق به فرا دانشنامه ویکی بین است.